काठमाडौं । अमेरिका र इरान बीच इस्लामाबाद मा सम्पन्न शान्ति वार्ता निष्कर्षविहीन रूपमा टुंगिएपछि विश्व राजनीतिमा नयाँ तनावको अवस्था सिर्जना भएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ले रणनीतिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील होर्मुज जलमार्ग मा नौसैनिक नाकाबन्दी गर्ने घोषणा गर्दै द्वन्द्वलाई थप चर्काउने संकेत दिएका छन्।
वार्ता असफल हुनुको प्रमुख कारण दुवै देशबीचको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी गहिरो मतभेद रहेको बताइएको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत अधिकांश विषयमा सहमति नजिक पुगे पनि इरान आणविक मुद्दामा पछि हट्न नमानेपछि कडा कदम चाल्न बाध्य भएको बताएका छन्। नाकाबन्दीअन्तर्गत अब होर्मुज जलमार्ग हुँदै आवतजावत गर्ने सबै जहाजलाई अमेरिकी सेनाले रोक्ने, जाँच गर्ने र आवश्यक निगरानी गर्ने नीति लागू गरिएको छ।
विशेषगरी इरानलाई कुनै पनि प्रकारको शुल्क (टोल) तिरेर जलमार्ग प्रयोग गर्न खोज्ने जहाजहरूमाथि कडा कारबाही हुने चेतावनी दिइएको छ। ट्रम्प प्रशासनले इरानको तेल निर्यात र व्यापारिक गतिविधि रोक्दै आर्थिक दबाब सिर्जना गर्ने स्पष्ट रणनीति अघि सारेको छ। अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (CENTCOM) का अनुसार यो नाकाबन्दी अरबी खाडी र ओमानको खाडी आसपासका इरानी तटीय क्षेत्रमा लागू हुनेछ।
यसैबीच, इरानले अमेरिकी कदमलाई “हास्यास्पद” भन्दै अस्वीकार गरेको छ। इरानी नेताहरूले होर्मुज जलमार्ग आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको दाबी गर्दै कुनै पनि विदेशी सैन्य हस्तक्षेपलाई प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएका छन्। उनीहरूले यसलाई आफ्नो ‘रेड लाइन’ घोषणा गर्दै सैन्य प्रतिक्रिया दिन सकिने संकेत गरेका छन्।
तनावको प्रत्यक्ष असर विश्व अर्थतन्त्रमा देखिन थालेको छ। कच्चा तेलको मूल्यमा एकाएक ७–८ प्रतिशत वृद्धि भई प्रति ब्यारेल १०४ डलर नाघेको छ। विशेषगरी चीन र भारत जस्ता इरानी तेलमा निर्भर देशहरूमा आर्थिक तथा कूटनीतिक दबाब बढ्ने आँकलन गरिएको छ।
दुई हप्ते अस्थायी युद्धविरामको बीचमा भएको वार्ता असफल हुनुमा दुवै पक्षले एकअर्कालाई दोष दिएका छन्। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अरघची ले अन्तिम समयमा अमेरिकाले कडा सर्त थपेपछि सहमति टुटेको बताएका छन् भने अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स ले इरानको आणविक कार्यक्रम पूर्ण रूपमा रोकिने ग्यारेन्टी बिना कुनै सम्झौता नहुने स्पष्ट पारेका छन्।
समग्रमा, यो घटनाक्रमले मध्यपूर्व क्षेत्रमा सैन्य तनाव, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र ऊर्जा सुरक्षामा गम्भीर प्रभाव पार्ने संकेत दिएको छ।