काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनावले मध्यपूर्व क्षेत्रमा कायम नाजुक युद्धविराममाथि गम्भीर संकट उत्पन्न गरेको विश्लेषकहरूले बताएका छन्। पछिल्ला कूटनीतिक गतिरोध, सैन्य गतिविधि र आरोप–प्रत्यारोपले क्षेत्रीय स्थायित्वलाई पुनः चुनौती दिएको देखिन्छ।
ह्वाइट हाउसका अनुसार उपराष्ट्रपति जेडी भान्स इस्लामाबाद फर्केर दोस्रो चरणको वार्ता अघि बढाउने तयारीमा रहेका छन् । तर इरानले अमेरिकी कदमप्रति गम्भीर असन्तुष्टि जनाउँदै वार्तामा सहभागी हुने वा नहुने विषयमा मौनता कायम राखेको छ । तेहरानले अमेरिकामाथि आफ्ना बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी लगाएर र एक जहाज नियन्त्रणमा लिएर युद्धविराम उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाएको छ ।
इरानका संसद् अध्यक्ष मोहम्मद बाघेर घालीबाफले अमेरिकाले वार्तालाई दबाबको माध्यम बनाउन खोजेको आरोप लगाउँदै खतराको वातावरणमा वार्ता स्वीकार्य नहुने बताए। उनका अनुसार पछिल्ला दुई सातामा इरानले युद्धक्षेत्रमा नयाँ रणनीति देखाउने तयारी गरिरहेको छ । यसैबीच, इरानको रिभोलुसनरी गार्ड्सले होर्मुज जलडमरूमध्यबाट अनुमतिबिना पार गर्ने जहाजहरूलाई निशाना बनाइने चेतावनी दिएको छ ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भने इरानमाथि जल डमरूमध्य क्षेत्रमा जहाजहरूलाई अवरोध गरेर युद्धविराम उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाएका छन् ।
उनका अनुसार फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले सुरु गरेको युद्धपछि इरानले विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल ओसारपसार हुने मार्ग अवरुद्ध गरेको छ । ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत नाकाबन्दीले इरानलाई कमजोर बनाइरहेको दाबी गर्दै समझदारी नभएसम्म दबाब जारी रहने संकेत दिए।
युद्धविरामको समयसीमा सकिन लाग्दा वार्तामा सहभागी हुने विषयमा ट्रम्पले इरान तयार हुनुपर्ने बताए। उनले युद्धविराम समाप्त भए ठूलो स्तरमा आक्रमण सुरु हुनसक्ने चेतावनी दिए । यद्यपि युद्धविराम केही समय थपिने सम्भावना न्यून रहेको उनको भनाइ छ ।
विशेषगरी मध्यपूर्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा अप्रत्यक्ष रूपमा संलग्न यी दुई शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धाले युद्धविराम कार्यान्वयनमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। इरानसँग नजिक मानिने सशस्त्र समूहहरूको गतिविधि र त्यसप्रति अमेरिकी प्रतिक्रिया चर्किँदै जाँदा अवस्था थप जटिल बनेको हो।
कूटनीतिक प्रयासहरू जारी रहे पनि विश्वासको अभाव ठूलो चुनौती बनेको छ। United Nations लगायत अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले संयमता अपनाउन आह्वान गरिरहेका छन्, तर जमिनमा देखिएको गतिविधिले त्यसको विपरीत संकेत गरिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार हालको तनाव केवल दुई देशबीच सीमित छैन, यसले इजरायल साउदी अरब लगायत क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा तान्न सक्ने जोखिम छ। यसले व्यापक द्वन्द्वको सम्भावना बढाउने चेतावनी दिइएको छ।
अमेरिकाले इरानमाथि क्षेत्रीय अस्थिरता बढाएको आरोप लगाउँदै आएको छ भने इरानले अमेरिकी उपस्थितिलाई हस्तक्षेपकारी भन्दै आलोचना गर्दै आएको छ। दुवै पक्षबीच संवाद कमजोर बन्दै जाँदा सानो घटनाले पनि ठूलो सैन्य टकराव निम्त्याउन सक्ने अवस्था देखिएको छ।
विश्लेषकहरू भन्छन्, यदि तत्काल कूटनीतिक संवादलाई पुनर्जीवित गर्न सकिएन भने हालको तनावले युद्धविराम मात्र नभई समग्र क्षेत्रीय शान्तिलाई गम्भीर संकटमा पार्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको सक्रिय मध्यस्थता अपरिहार्य बन्दै गएको छ।